XUNU 2017

 

ROSINA

Yeren munchos en ca güelu, Rosina col hermanu pequeñu, sos pas y sos güelos. L´hermanu mayor fuese de criáu pa una casa onde lu tenín manteníu y facía arrimu dende que dexó´l colexu. Rosina dormía cola so güela nel cuartu d´abaxu, nos cuartos d´enriba dormía´l güelu col hermanu pequeñu y n´otru sos pas. Embaxo, amás del cuartu ta l´estregal, col llar nel requexu d´atrás, na paré  ta´l fornicu onde se mete´l rescoldu pa tapar les tortes  envueltes en fueyes de berces pa meteles  na forna, que ta fuera cola boca dientro l´estregal cerca´l llar, pa cocer la boroña y el pan. El suelu ye de tierra, ye Rosina la que llimpia, barre, saca la ceniza, trae l´agua. 

Tolos diés trae un ramascu y failu garabinos y la so güela fai llumbre nel llar, la qu´atiende´l pote colgáu les calamiyeres o´l cazu puestu nes trébedes. Caún tien su sitiu na casa.  L´estregal ye ampliu, amás de dellos preseos tres la puerte d´entrada, tamién tien los enseres y muebles que precisen n´aldea:  la masera, el palancaneru, la espetera, el vasal y la tina de medera, pegáu na paré ta l´escanu, delantre ta la mesa coles tayueles, tamién hai dellos riestros pel suelu. Los neños y los pas siéntese nes banquetes y tayueles, nel escanu, la güela y el güelu, nel so sitiu, xunto´l palancaneru. N´una paré ta la ferrada, onde cuelga la chocolatera y la caldera. Los murios nel requexu´l  tan prietos pol fumu´l llar.

Los güelos ven polos güeyos de Rosina, ye frescura na casa, enfótense n´élla pa too lo que precisen, lleváronla a toles xeres, dacuando yera pequeña cuántu l´arrecostinó´l so güelu, deprendió d´éllos tolos cuentos, cantares y  l´hestories del pueblu...

Yá van tres años que Rosina nun va al colexu, llee, escribe y sabe les cuatro regles, fai les cuentes, sos güelos y pas, malpenes saben firmar, anque si cuenten perbién les perres. Delles nueches Rosina llee-yos  del llibru qu´hai na casa, tamién reza´l rosariu enantes de cenar...

Rosina ta esmolía, tien 16 años y quieren llavala pala capital, nagua perello.... Tando so pá na Villa entrúguen-y pola so neña, tan buscando una moza que precisen n´Uvieu n´una bona casa, a so pá paez-y bien, Rosina faise moza, qué va facer n´esti pueblu... Camienta-y a Rosina que vaya a facer la preba, ye´l so güelu quien nun la dexa, no-y paez bien y quier quita-ylo de la cabeza.  So güelu entovía tien el mandu anque seya vieyu.

Rosina imaxínase n´Uviéu, fai esnalar sos suaños de tar pola capital, ú tará, debe tar tres el cumal...., ¿pa dir caleyando cuántu tiempo llevará?....  diré na camioneta como foron una vegada míos pas.

-Rosina-, diz-y so güelu, -mentantu rezamos el rosariu faime unes farrapines pa tres les patates, que seyan lixerines-.

Depués de cenar entama Rosina falar col so güelu:

Ta´l so güelu nel so sitiu, nel escanu, xunto´l palancaneru, arrimase Rosina y siéntase nun tayuelu:

-mira güelín, quiero dir a la capital, nunca nun fui a Uviéu-

-ai Rosina, Uviéu ta perguapu.......pa dir velo-                                                                   

-anque seya pa trabayar naguo dir güelu, equí nun quies poner la lluz, güelina entovía fai la llume nel llar, tampocu quies poner la cocina de fierro, n´Uviéu hai lluz nes cais y cocina carbón y lluz nes cases, voi trabayar con procuru, voi dir a misa a la Ilesia de San Xuan y pasiar peles cais-....

-nun t´esmuelas Rosina, entós si quiés, mercamos una vaca pa que mos pongan la lluz na casa-

So güelu nun faise la idea de que Rosina llargue pa Uviéu, ye la so lluz, la so allegría y el so consuelu.... 

-Rosina-, diz-y so pá.

- n´Uviéu hai munchu pa ver, el parque San Francisco, fontes perguapes, pues dir a pasiar xunto la catedral,  La Escandalera.... fadrás coyacies, conocerás muncha xente y deprenderás-

Rosina emociónase colo que diz so pá y pon a esnalar so suañu....

So ma y la so güela tan oyendo  l´alderique, no más fonderu del so corazón ta Rosina, ai la mio neña.... que va ser d´élla...... soliquina aguantando l´ama cola so inocencia, fregando tol día,  curiando los neños que nun son d´élla.....  cavilga pa dientro so ma...

-pá, dacuando teas que dir a la Villa fala col señor, que voi dir pa  Uviéu-

-nun t´esmuelas güelu, cada pocu voi venir a vete-

-güelina, nun llores, voi tar mui contenta, voi escribite cartes y namás  puea voi tar equí-   Rosina saca´l pañuelu y llimpia les llárimes a la so güela...

-ai Rosina, quién va traeme´l ramascu, faceme los garabinos, cuntame daqué peles nueches y rezar el rosariu, prométime que vas venir lluéu-

Rosina colos sos güeyos llarimosos suénase col mesmu pañuelu....

So ma sentada n´una tayuela amira pala paré, nun quier dir escontra  Pepe, duel-y, paez-y mui neña p´andar pol mundiu, anque como diz Pepe, tien qu´aprender. Cae na cuenta que pa dir pa Uviéu hai que llevar ropa, entama dir a la Villa a mercar teles pa face-y dos vistíos y zapatos a Rosina. Merca una meletina, entama l´equipaxe.

Que contenta ta Rosina, cuando llegará´l día. Los sos güelos tan ablayaos, que tristura na casa ensín Rosina, quédamos Pepín, qu´arteru ye, yá fai arrimu a so pá y bien mandáu. So güelu cayó na cuenta, l´escaezu de Monchu,  la marcha de Rosina, manca y duel  muncho...  y  ta perdiendo´l mandu.

Voime´l llunes dixo Rosina. Llevántense tempranu, na casa naide diz una pallabra,  cola maleta apareyada almuerza. Sos güelos ensín llevantase entovía, va pal cuartu a dici-y adiós a la so güela, que yá ta llevantada, da unos conseyos y afalaga a la so nieta. So güelu ta nel so cuartu entovía,  sube sele, nun sabe que-y va paecer.

- ¿tas despiertu güelín?- , so güelu ta na cama voltiáu pala paré.

-voime güelín, voi date un besu-

El güelu nun-se mueve, ta enfoscáu y nun quier que llegare esi momentu, Rosina ponse de rodielles na cama y da-y el besu....

- voi venir lluéu a vete-

Baxa Rosina pa l´estregal y abrázase a so ma, a Pepín y a la so güelina, garra la maleta y col so pá entamen camín pala Villa......

Llevántase´l güelu, antaina a baxar les escaleres enantes que cole Rosina...

-Rosina, Rosina-, da un glayíu cuando yá taben separtaos de la so casa, Rosina mira p´atrás y ve venir al so güelu y torna´l so alcuentru.

- ¿qué pasa güelu?-

-toma, guarda estes perres, equí agora nun  facen falta,  vas precisales n´Uviéu-

Rosina queda parada, so güelu mete-y les perres nel bolsu y gárrala con tola fuercia que tien como enxamás fizo, nun la dexó ve-y los güeyos, torna pa casa ensín dicir ná, mientres cola mano llimpiaba la cara.

-gracies güelín, lluéu voi venir vete-

 

N´estación ta una señora esperándola.....

-hola Rosa, soy  Virtudes, voy acompañarte a tu nueva casa, vamos caminando, espero que te guste, ¿ya conoces Oviedo?-

Rosina ta ablucada, tanta xente peles cais, tamién algún carru col burru, muyeres cargaes coles llecheres...  un probe pidiendo, too y choca a Rosina, tantu quier mirar que la señora déxala atrás.... un home  prietu, nunca nun hubiere vistu dengún.... hai qu´amirar muncho, anden más coches que pela Villa....

Entren na casa, sube les escaleres al primer pisu onde ta la sala y la cocina.  Nel pisu d´enriba los cuartos col cuartu bañu, enséñen-ylo tou, tamién el so cuartu col armariu. Debaxo ta´l suétanu cola carbonera. Dicen-y lo que tien que facer, yá conoz a toos los de la casa, l´home y los tres neños, dos yá son escolinos. Pasen los díes a malpenes, va faciéndose coles llabores de casa, queda-y pocu tiempu.

Entama escribir a los de la so casa, diz-yos que ta bien, que tien muncho que facer, hai cocina de carbón y lluz nos cuartos, l´agua sal poles canilles y pa llavase pue facelo n´una tina pergrande que-y llamen bañera y sal l´agua como si lloviere.  Dieron-y ropa pa tar en casa y pa salir a pasiar col neñu pequeñu tien que poner el mandil blancu. Entovía nun pudo dir a la catedral pero foi al mercáu La Escandalera cola señora, depués cuando sepa´l camín yá va dir sóla.  A misa  San Xuan ainda nun foi, nun tuvo espaciu. Pepín: dicii a güelu que guardome les perres la señora, que toi perbién, qu´un día voi dir al pueblu.

Guardose Rosina sos penes, so alloñamientu. Onde quedaron sos suaños.  Nun salió un día a  pasiar  poles cais d´Uviéu, nin fala con xente, namás pudo ver una vegada´l parque San Francisco.... Rosa:  baxa pol carbón y prendi la cocina, depués de facer la comida friega la chapa y saca brillu a los doraos, friega´l suelu de rodielles col estropayu y xabón, sal col neñu de paséu...  nun fales asina a los neños....

Fai nueve meses que ta Rosina n´Uviéu y recibe una carta de Pepín: Rosina´l nuesu güelu nun calla, quier vete, ¿onde andes que nun vienes?, dende que colasti nun quier llevantase, nun quier comer, tien munchu  repunu......  ta malucu y nun alica, diz que tien enfotu en poder vete, yá di l´avisu a Monchu...

Entama Rosina dir pal pueblu pa ver a los sos güelos.  L´ama diz-y que tien qu´esperar a la selmana qu´entra, da-y les perres y tres díes, Rosina merca unos dulces pa los de so casa y apareya la maleta y torna na camioneta pa l´aldea.

Llega l´atapecer a la so casa, abre la puerte d´enriba, una bombilla cola lluz marillenta cuelga del techu, so güela sentada n´una tayuela delantre la cocina "Bilbao",  so ma faciendo torta na chapa, Pepín sentáu na banqueta rezando´l rosariu y so pá nel escanu... xunto´l palancaneru.

Ensín entrar en casa entruga a so pá.

- ¿y güelu?-

Llevántense ceo pela mañana, almuercen, pon los escarpinos coles madreñes y marcha con Pepín pal campusantu.  Rosina cunta daqué d´Uviéu......

- Rosi, dacuando seya grande tamién yo quiero dir pa Uviéu-

- ta perguapu Pepín, siacasu, pa dir velo, nun t´enfotes n´Uviéu-

Pepín tornó pa la  so casa, Rosina quier quédase sóla, alcordose dacuando baxaba pal ríu col so güelín, güei baxa cavilgando.... va quedase cola so güelina o vase pa Uviéu........

............ Cuerre l´agua mansulino y cola so mirada fixada n´aquel regodón que tien esi verdín qu´enxamás se-y quita. Ta sentada nun  tueru d´un árbol que cayó de vieyu xunto´l ríu onde davezu alguardaba mientres piesca´l so güelu, güei nin apistaña, cuerre l´agua mentantu aldovina dalguna trucha pela solombra´l sucu embaxo les piedres, Rosina ta pensativa, faise raru tar ellí soliquina, yera la neña de los sos  güeyos, d´esos güeyos que namás Rosina-y ponía rellumantes y Rosina dexábase querer, pasión de güelu pala so nieta...... Rosina entovía nun llevanta  cabeza, nun escaez los dichos y conseyos del so güelu. Cola so alcordanza y tristura foi pal ríu pa tar sóla..... y dar un glayíu:   -quiérote güelu-

XUAN MIYAR

 

 

MAYU 2017 

“EL LLINU, AÑU 1900”. Collaboraciones y publicaciones n’asturianu  de Xuan Miyar

 

 

Dende la edá media fasta comencipios del sieglu XX cultivose´l llinu en dalgunes caseríes de nuesu conceyu. Cuéntase que tráxolo p´Asturias dende la Galia l´emperador Augusto, anque agora n´Asturias yá nun se cultiva vense varies especies espontánees que  tan peles veres de caleyes, tierres y praos.

Yá lo cuntaben los sos güelos a los de nos, cómo amugaben el llinu nel ríu, una xera que facíase en delles parróquies pela ribera del ríu Llinares, anque tamién se facía n´otres caseríes d´otres aldees. Yera una actividá complementaria a les llabores del campu, nun yera un cultivu xeneralizáu,  podíen  facelo daquién tuviere les condiciones pa éllo: tener sitiu p´amugalo y secalo, amás de tener los preseos que se precisen y tener el dominiu de la técnica del  cultivu y del procesu del filáu. Asina facíalo María la de l´Erón, mui nomada, dicín que yera la meyor filadora de la rodiada. Yá na seronda, entama preparar el llinu pa filar, llabor na que precísa arrimu, na casa de so aconceyen tolos años dellos vecinos, mozos y moces pela nueche pala llabor.

Sémase na primavera y coyéchase acabante´l branu. Nun-se siega, arríncase col raigón dacuando ta pa ello y fácense manizos qu´amárrense bien con filos d´estopa o blimes, llímpiase bien  de tierra y ponse a secar nel corredor, María poníalo nel de la panera, dacuando ta bien seco gárrase la llinaza pa la siguiente sema, depués  hai qu´amugalo nel ríu unos ocho díes,  allúgalo sofitáu  con priedres nun remansu col enfotu que nun lo lleve la corriente.  Esa actividá pudo da-y nome al nuesu ríu Llinares. N´otres cases onde´l ríu ta lloñe amúguenlo nun regatu. Llueu hai que secalo otra vegada al sol y nel corredor fasta que te pa machicar. Lo de María ya ta, entama filar, manda avisu a la mocedá que nagüa por aconceyar....

Tando nel llavaderu diz-y a Carmina:

-mañana pola nueche facemos filandón, ¿pues facer arrimu?, manda avisu a la mocedá, yá avisé yo a Lolo´l del Llugarón-. Carmina ponse encarnada.

-a mín num me digas ná,...... si vien a trabayar-........

María curia a Lolo pa da-y l´avisu, dacuando Lolo pasó col ganáu pa la so casa tamién-y camienta que precisa arrimu pa machicar el llinu.

-¿eches un gabitu Lolo?, vamos filar, precísote pa machicar.......

-va venir tamién Carmina- a lo que Lolo  retruca.

-amás de que ta Carmina,  ¿ties daqué pa poner garulla?-  mentantu suelta una risada......

 

Ta la casa preparada, amuesen toa la lluz, llamparines de aceite nes paredes, candiles y faroles, tamién bancos, riestros  y tayueles.

La tapecer van xuntándose na casa pala estaya de machicar  deseparando  la parte que nun  val de les fibres, collabora tola familia y daquién vieno a facer arrimu, los mozos machicando y los neños apurriendo los menoyos.

N´esto piquen, María quita la tarabica p´abrir la puerte....

-¿pasote dalgo Lolo?, como traes el calzón-.

-ná, que zarapiqué y metí la madreña na llamarga la fonte la cuestona y entremereme, tuvi qu´andar buscándola, púnxime guapu, nun l´alcontraba, ta la nueche mui prieta, nun vese gotera-...

-ponte xunto´l llar pa secar un pocu fíu-.....

 

Tan toos na xera, neños y moces apurren y llimpien la povisa, hai cancíos, los vieyos cuénten cuentos, fácense aldovinances y pídise-yos que cuenten les hestories que yá cuntaron antañu, de llobos y mitolóxiques que-yos prestaben a los neños y perduren fasta los nuesos díes.

Dacuando ta machicáu, cola trancha, dase-y  escontra´l cantu d´una tabla y prepárase pa restríllar les fibres pa llimpiales bien, les muyeres rastrillen y van escoyendo según lo fino....

-saca, saca, saca la garulla, de nueces y d´ablanes...que yá tenemos fame...... canten los mozos y neños a María, que tan de folixa...

Lo primeru que queda nel restiellu ye l´estopa, nes siguientes pasaes yá queden les fibres más fines, que gárrense cola mano y pónense aparte nes cestes de banielles, yá queda´l llinu preparáu.  María garra les moces que nagüen por deprender a filar y cola rueca y  el fusu van filando con procuro y bien miraes por María,  xunto  a otres muyeres avezaes. María camienta: -sacai´l filu bien finu-,  mientres s´arrima a Carmina...

-Carmina, ¿díxote daqué Lolo?, Carmina mira de regüeyu, faise que nun lo oye...

Saca María de la masera una sereta con galletines de mantega....  fórmase l´algarada ente la mocedá,  -ye la preba, yá ponemos el ramu dacuando nun quede llinu na panera-

Pasa xunto a Lolo, fala-y na oreya ..  -¿qué, yá-y tirasti´l picáu a la to collacia Carmina?-

-nun atapeció entovía- retruca-y Lolo cola so sorisa..

Nun queda llinu na panera, acabante machicar y restriellar saca María la garulla, too ye folixa, anque dalgunes moces siguién filando... y los mozos cantando:

 

Tas filando, tas filando,

col llinu tol día y yo toi bobu mirando

y tu fila que te fila..  

 

-Lolo, allumes a Carmina fasta so casa y llueu que te dexe´l farol nun vayas a allancar-.  Fízose la risión...

Enxamás se fizo´l filandón en casa María....

 

La llabor de María yera mui apreciada,  col so telar facía paños pa les Ilesies del conceyu  emplegaos nos cultos, en prendes de axuar, manteleríes y ropa interior. Les clas  pudientes usábenles tolos díes, mientres los aldeanos, que pocos les teníen, poninles los díes de fiesta, entierros  y funerales.

 

Entovía hai qu´ablanquiar, hai que llavalo munches vegaes y dir asoleyándolo, empléguense materiales naturales: ceniza de roble coláu col agua ferviendo, tamién podía perfumase, facíase con fueyes de lloréu, Toes estes llabores fácense colos preseos apropiaos pa éllo: mazu, restriellu, rueca, trancha, fusu......  en dalgunes cases que se fai esta xera hai telar o col enfotu de mercar el llinu.

Dacuando taba filáu, facinse madexes y dacuando ta llaváu y ablanquiáu, devánase coles aspes y fácense duviellos y va tando preparáu pal telar. Tamién a vegaes precisen tiñilo.

El llinu cultivose n´Asturias fasta comecipios del sieglo XX fasta  qu´apaecieron otres fibres y material manufacturáu, como l´algondón. Pel occidente foi perimportante´l so cultivu.  Na toponimia quedaron munchos llugares y apellios rellacionaos col llinu como: Llinares, Llinera, Llino, Llineres, LLinariega etc. Colos granos del llinu tamién facíense fervinchos que yeren bonos pal aparatu urinariu  y  l´estómago y cola fariña facinse cataplasmes.

 

BIBlIOGRAFÍA:

Gran Enciclopedia Asturiana.

Hestories de Benavente.

 

XUAN MIYAR

 

 

ABRIL 2017 

“EL ROXU - Cualquier paecío cola realidá, nun ye pura coincidencia” Collaboración Xuan Miyar

 

 

Pun...pun.....pun.......pun.........pun. Col soleyeru que fai güei entama cabruñar na solombra, nun ye´l sitiu que-y presta, tien vezu de facelo tres la casa nesi tarreru pindiu onde meyor s´atopa, anque t´alguardando al burreru y ehí velu llegar pa merca-y el caballu vieyu y va trae-yos  un  potru pa ver si s´arreglen.

Esta vegada ye diferente, anque t´avezáu a desfacese del ganáu que lleve años na casa, maldita gracia que-y fai,   desfacese del roxu ye dalgo que-y duel muncho, nun sólo pol rapaz, que va sentilo enforma.

Criáronlu dende potrín y toos van sentilo, agora ye l´hora de mercalu, ta picáu y yá nun presta pa ná.

Pun......pun..................pun....... -voi dexar de cabruñar, voi cartiar la gadaña-, ta esmolecíu pol tragu que-y va facer pasar a Xuaco,  qu´ainda nun lo sabe y tampocu sabe cómo dici-ylo. El roxu tien el mesmu tiempu que´l rapaz, ta na so casa dende que ñació, fíu de la roxa. De xuru que Xuaco nun quier mercalu, ye´l so xuguete, so collaciu, so pasión.

El roxu ye la figura, dacuando los neños  xúntense pa echar carreres: Xuaco siempres gana col roxu, unos cuerren colos pollinos, otros coles pollines, yegües y caballos, pásenlo per bono. Pero agora´l  roxu yá ta metíu n´años y yá nun pon traza nes carreres, cuesta-y alendar, nun quier poner la cabezada. Anguaño teníen que pastorialu nos praos, escapábase pa casa o pa onde taba Xuaco. Yera´l rapaz daquién lu guiaba pela cabezada pa toes les llabores: pa semar, sayar, enganchalu al carru pa carriar la  pación, llevalu pal pastu y pa dir a buscalu. Fai tiempu qu´a Xuacu da-y pena del roxu, yá   nun quier dir a pastiar y depués  nun quier dir pal corral, yá nun llama a Xuaco pa dir a buscalu como siempre, que rinchaba dos vegaes y dacuando Xuacu llagaba, daba coles pates d´alantre unes pataes nel suelu. Agora Xuaco yá nin acaballa, traelu pa la cuadra seliquín, agarráu col brazu pel piscuezu fasta llegar al corral pa da-y agua y cebalu. Esti nun ye´l mio roxu, -¿que te pasa roxín?, nun comes, nun cuerres ninaliendesvoi date daqué que te preste y nagües pol trote-. Entama Xuacu cebalu colo que-y presta, garra un cestu panoyes y escuéndeles, sabe que so ma nun lu va dexar, entós, dacuando caleye pal pastu va llevales pa que les coma aende.

Xuaco suaña, suaña dacuando echaba carreres, dacuando nun lu dexaben pasar y el roxu pegaba-yos un mordigañu nel culo al d´alantre mentanto Xuaco afalaba. Suaña que´l roxu t´alguardando dacuando vien del colexu, suaña que´l roxu sigue rinchando dos vegaes pa que vaya buscalu al práu.... y suaña qu´entovía da pataes nel suelu dacuando lu ve llegar.

-Xuaco, va venir el burreru y va traete un potrín-  diz-y so pá.

Xuaco retruca-y  -teo ún,  nun quiero un potru, namás quiero´l roxu-

-tamién quierolu yo, pero ta malu y  tien que dise, vamos tener que mercalu-

Xuaco enfurrúñase y métese nel cuartu de so, nun quier falar de que so pá merque´l roxu.

Nesto llega´l burreru col potru, traten y guárdenlu na cuadra y saquen el roxu, que remóntase y nun déxase poner la cabezada. Entós amarren-y un cordel nel piscuezu y tiren d´él, pero´l roxu que si quies, nun son quién a movelu, per afogáu rincha dos vegaes y pega pataes nel suelu.

Xuaco agüeya  pela ventana como afalen pel camín al roxu. -Adiós roxín, onde te lleven, rincha p´avisame pa dir búscate dacuando llegues-, Xuaco ensín poder dicir ná nun sal del cuartu, so ma siéntelu patexar pol enoxu que garró, llama a Xuaco, nun contesta, nun-y sal la voz.

Siéntese alborotu na carretera, tan pegando-y al roxu que nun quier xubir al camión, entós asómase a la ventana...pega un glayíu, -nun-y pegues al roxu-,  el roxu afervolláu, rincha ensín parar pegando pataes nel suelu.  -Aguanta roxín que voi buscate-.... cuerre pala carretera y siente qu´arranca´l camión. Gachu, torna pa la so casa, pon la mano nel pechu, siente que se-y sal el corazón, amira pala carretera, siente  l´últimu acelerón.

-Baxa Xuaco, mira lo que ties na cuadra-.

-Baxa Xuaco, mira lo que ties na cuadra-.

Xuaco ta echáu na cama y Xuaco nun siente..... Xuaco suaña.  Suaña que caleya a un llugar lloñe, el roxu anda sele cola cabeza gacha, Xuaco pon-y la mano nel piscuezu, afalágalu y peña-y la crin, -avérate al matu roxín-, Xuaco garra unes mores prietes, el roxu cola so boca y bréfetes gordos, escueye na sebe unes fueyines  tienres d´un escayu que tien les mores ainda verdes.......Entra un pocu de lluz pela ventana, nun ye un rayín de sol de l´alborada. Xuaco sospira y palpa na so cara una gotina d´agua salada.

 

XUAN MIYAR

 

 

 MARZU 2017

El TEXU,  ‘L´árbol de la vida y la muerte’

Yá nos tiempos vieyos esti árbol yera veneráu y formaba parte dalgunos rituales al ser consideráu un árbol sagráu e inmortal debíu a la so longevidá. El texu yera mui apreciáu pola calidá de la so madera. Fueron los griegos los que-y punxieron el nome: Taxus, polos sos aspectos importantes: so resistencia y flesibilidá, árbol de la vida pola so llonxevidá, cola so madera facíense arcos y, pola so naturaleza velenosa yera per conocíu como´l árbol de la muerte, mui nomáu na lliteratura griega y tamién llatina. La fama del so poder velenosu siguió no llargo  de la hestoria hasta los nuesos dies.

Sicasí, el texu pasó de ser un árbol sagráu a tar en regresión, casi en peligru d´esaniciu, siendo preciso entamar la repoblación n´aries favoratibles.

So cualidá de fueya perenne, so porte y la so llonxevidá, coles rames verde-prietu,  yera un llugar p´aconceyar. Nel mundiu celta adorábense los árboles qu´habíen vistu y vivíu muncho, testigu sabiu del mundu. Los druidas, coles  rames y palinos de la so madera aldovinaben el futuru. Yera per respetáu´l texu, tenín enfotu que yera eficaz escontra les fades y bruxes nes ceremonies máxiques. El cristianismo incorporolu como símbolo de la vida y la muerte, pasó de muerte y reencarnación a ser de muerte y resurrección y pola so llonxevidá, tamién como símbolu d´eternidá, que sobrevive más allá de nos mismos. Les persones aconceyaben nel rodiu l´árbol sagráu pa tar nun contautu d´arniu espiritual.

D´apariencia tristu, ye l´árbol que más influyó na hestoria de occidente, ye raru que sobrepase los 15 metros d´altura. N´Escocia alcuéntrase´l texu más vieyu d´Europa, tien más de 2000 años y más de 15 metros de diámetro. Tien una pequena flor verde pa dar un frutu de collor roxu, que ye lo únicu que nun ye velenosu, anque les semilles  que caltién  son tósiques.

Árbol de lleenda, como exemplu: entiéndese n´esti contestu, l´aconceyu y xuntes de vecinos ficiérense al pie de los texos, baxo la so solombra y  afalamientu, onde l´escenariu valiose pa facer la llei y alministrar xusticia y pa celebrar tolos rituales y acontecimientos importantes de la comunidá. Árbol sagráu pa los celtas y tamién pa los astures dende tiempu inmemorial y d´otres zones del norte peninsular. Per conocía la lleenda del suicidio de cántabros enantes de ser esclavizaos  por Roma. Tamién de galaicos y astures qu´escoyeron suicidase asina.

La sociedá celta yera matriarcal y dizse que dacuando una moza escoyia´l home, tiraba-y unes ramines de texu pa indica-y que la decisión taba tomada, d´ehí vien el dichu de  "tiró-y los texos".

Alcuéntrense texos en poblaciones montiegues. Foi perseguíu pola so apreciada madera y desapaeció de comarques enteres.  Los últimos supervivientes tan en llugares inaccesibles y solitarios de les nueses montañes: na sierra del Sueve n´Asturies, la braña de los texos en Liébana o la Texada de Tosande en Palencia.  N´Asturias ye frecuente alcontralos al llau  de ilesies, ermites y cementerios. Nel nuesu conceyu tamién tenemos texos en dalgunes parroquies, dellos centenarios y monumentales en munchos casos.

 

Xuan Miyar

ENERO – 2017

 

“UN CASU RARU”

 

El diariu La Voz de Villaviciosa amplía la información del casu raru del llibru de Harry Potter alcontráu na Ilesia de Seloriu, na peana de la Virxen, coles flores que tenía puestes dende la fiesta Santolaya tiraes nel suelu y otru llibru dientro d´un cartuchu n´un bancu d´atrás y la puerte d´un  confesionariu rota. 

Tamién agora va facer un añu, alcuérdense, que los bancos de la Ilesia apaecieron descolocaos ensín qu´hubiera denguna razón.

El periodista Falo Caveda d´esti diariu, qu´alcontrábase iguando un reportaxe semeyes na rodiada, comecipió una investigación pela parroquia maliaya onde s´entamó´l casu na Ilesia de la venerada Virxen de Santa Eulalia.

Según testimonios recoyíos ente los parroquianos, los mozos d´esti pueblu lleven un tiempu faciendo xuegos de rol y viéronlos na rodia, polo que creen, seríen los causantes, ye la opinión más xeneralizada, porque dalguién  vio unos mozos colar corriendo d´esi  llugar.

Especulose va facer un añu,  conque la fechoría yera cosa de guah.es, pero naide tiró tres d´éllo.

Tamién dizse que ye cosa de quinquis, que nun había daqué nos cepos y entós, pa facer dañu rompen lo que-yos peta, pero nun tienen esplicación a lo del llibru.

Los más vieyos alcuérdense, qu´enantes la guerra yá tuvieren que vixilar la Ilesia porque dalgunos ateos entamaben quemar capielles y Ilesies, agora tan esmolios, piensen que lo pudieren facer los mesmos.

Lo que dixeron les feligreses más beates y nun quieren oyir otra cosa, qu´ésto ye cosa del diañu, ensín otra posibilidá,­ -paqué naide va estrozar dalgo que ye tan queríu por tolos parroquianos como ye la Virxen Santa Eulalia- entrúguense.

Pa eso dexó ehí´l llibru, esi ye un mensaxe inequívocu, según élles....

Al paecer yá ficieron una entruga l´Obispáu, de cómo desfacese d´esi mal que les atormenta.

Tamién punsiéronse en contautu cola facedora del llibru, J. K. Rowling, la  perconocía escritora de la serie de llibros alcontraos na Ilesia de la parroquia onde tuvo llugar la fechoría.

La so intención yera que-yos dixera´l mou d´esfacer la maxa y bruxería, si les hubiere, tolos gabitos yos paecen bonos al tar tan desesperaes.

El periodista púnxose en contautu con dalgunos mozos del pueblu, pa sonsaca-yos.

Ensín tener informaciones fiables al cientu por cientu, pudo sacar delles conclusiones que paecen afayadices.

Al paecer, el xuegu de rol consistía n´alcontrar los llibros que daquién escondía, amosando´l rastru  que teníen que siguir.

Lo primeru yera escondiellalos, ún queríen dexalu na peana la Virxen debaxo les flores, pero dacuando taben n´ello, oyen ruíu dientro la sacristía, pensaron que se-y había escaeció zarrar  la puerte la Ilesia al cura y que nun había naide.

Entós,  ún escuéndese dientro´l confesionariu y l´otru fúgase corriendo.

N´esto´l cura, que sintió ruíu, sal a mirar si hai dalguién, nun-y dio tiempo a ver ná...

Les bisagres de la puerte´l confesionariu taben forroñoses y la madera un pocu apolillada, queda-y la puerte  na mano, teniendo perella hasta que´l cura, que nun ve les flores nel suelu, entra na sacristía, entós llarga dexando ellí escaecíu l´otru llibru enriba´l bancu, que tenín pensáu ponelu na capiella´l carril.

Les feligreses  de la parroquia reciben razón de la autora J. K. Rowling, camienta-yos que la so creación lliteraria, no referente a la bruxería y maxa, nun ye terrenal.

Colos sos ingredientes, los llectores cola maxinación de so, alimenten les hestories al so sen en tou lo que lleen, llínea por llínea, dende´l entamu al pieslle.

XUAN MIYAR

 

 

 

DIC. 16

CUENTU DE NAVIDÁ’ _ Xuan Miyar

Xuntáronse pa xugar, esti día baxaron al ríu a ver les truches, llegaron ensin meter ruiu pa veles enantes de que-yos diera tiempu guardase.
Son bien llistes, nun-yos dio tiempu namás que a ver les ondes nel agua como siempres.
Les neñes entamen cantar villancicos, -¿cantamos los pexes nel ríu, a ver si apaecen?-
Canten les neñes los villancicos que-yos deprendió la maestra, tamién dalgunos neños-yos ficieron coru.
Mientres, otros xugaben coles piedres y l´agua.
Tan ufanos, nun tienen clas hasta depués de Reis.
Anque ta frío presta-yos tar esfrutando estos díes de fuelga, amás….. la navidá, la nueche vieya, los Reis……
-¿Facemos un nacimientu nel llavaderu?- diz Pepín.
-Llamai les neñes-
Ente toos entamen facelo, discurren asitialu na panda, onde les muyeres posen los barcales cola ropa, arrequexáu, xunto al pegollu que ta rodiáu d´edra, onde tolos años fai´l ñeru la cerrica. 
Hai una lleenda pol pueblu, cuéntase que n´esi ñeru pon un güevu´l cuquiellu.
Busquen tolo asemeyao a les figures, cachinos de madera, palinos, regodones pequenos…..
Los neños entamaron el portalín, dos llávanes de cantu pa los murios y otra enriba pal teyáu, con cachos de teyes que atoparon aende, del teyáu que ta pa cayer.
Lolina subió a la so casa pola caxa de collores y llápices, pa facer les cares colos regodoninos.  La Virxen , San Xosé, el Neñu, los Reis….
Atoparon herba seco y con unos garabinos, ficieron la cuna…
Toos collaborando, iguando caún les coses bien curioses,  anque dalgún tovía andaba xugando col agua o lo que-y petara.
Pin, que taba metiendo lleña pa casa a so ma, baxó depués. 
D´avezu lleva palu y tien navaya, fai dibuxos na corteya les guiaes bien guapos mientres llenda les vaques. 
Desplíquen-y too  lo que tan faciendo, presto-y, xúntase a éllos. Ye percuriosu y fai dalgunos arreglos no que ta fechu.
Diz Lolina, -yá sé lo que voi pidir a los  Reis-
Asina, toos dixeron lo que más-yos presta, poniendo cara carambelu y naguando pola nueche máxica, y tu Pin, -¿nun pides ná? ,
Pin calla.
Ye l´hora tornar pa casa, queden dir mañana pa siguir  na xera.
Pin métese en sí, atristaya, sabe que so pá nun-y dexa pidir ná.
Na casa de so, nun hai perres pa daqué, Pin siéntese probetayu, paez-y qu´esti añu va ser como´l pasáu, yera´l so pá daquién igua los sos xuguetes: el gomeru, un rodamontes que-y fizo cola tapa d´una llata, un palu y un clavu,  un caballu de madera pergrande.
Anque la navaya yera lo que más-y prestaba.
Nagua pola peonza, caniques…
-¿Ma, pueo pidir dalgo a los Reis?-
-Díxotelo pá, yá yes grande-
-Monchu y Lolina son más grandes que yo y piden daqué- retruca-y.
-N´eses cases tienen munches vaques y tierres y hai pa too-
-Enxamás traenme ná, rinse de min-
Pin nun s´atreve a pidi-ylo a so pá, ye so ma quien-ylo diz.
-Pepe, hai que mercar dalgo pa Pin, ta mui apenáu y llarimosu-
-¿Maruxa, onde tan les perres?, tan ensin pagar les rentes, morrió´l xatu la morica, escosose la navarra…nun sé, ¿ d´onde vas sacalo?.  Que nun pues merca-y  ná-.
-Dalgo habrá  que facer Pepe-

Toles tardes baxen los neños al llavaderu a xugar onde´l  nacimientu.
Diz Monchu: - ¿ Pin, tu qué pidisti a los Reis?-
Pin calla.
-Traerante un burru de madera d´un cañu de castañu como l´añu pasáu-….
Pin nun retruca, calla.

Ye miércoles, Maruxa va pa la Villa al mercáu. Apareya la burra, carga fabes, patates, maíz, güevos, un gallu, dos coneyos y saca de la duerna un xamón, .. yá  tará saláu.
 
Pin, yá nun va peles tardes a xugar al llavaderu colos neños, entretiense iguando con madera enriedos cola so navaya, tamién fai dellos llabores na casa..

Agora ye´l tiempu de mercar bién na plaza.
Tornó pa la so casa cola burra cargada y buenes perres na cartera.
-Maruxa, ¿mercasti´l xamón?, ¿qué voi llevar pol branu a la xera?
-Tortiella, güevos cola patata nueva-
Pepe encueye´l costazu, ta contentu, Maruxa traxo perres, bona falta facía, pa dellos gastos y pagar les rentes.

Baxa Pin pal llavaderu, naide ta perende, escucó tres la sebe. 
Depués de asitiar la mula y el güe, amira´l peselbre.
Siguió tola selmana fadiu y enfocicáu..

-Pin, llevántate, hai que mudase pa dir a misa de Reis- diz so ma.
Los pas tan almorzando na cocina. Pocu esperteyáu entovía, Pin baxa les escaleres, al llegar al rellanu atopa unos paquetes, queda paráu,  -ma, ¿vinieron los Reis?-
-Mira ver fiu-
So pá seriu, mira de regüeyu, dende dientro la cocina….
Garra los paquetes, foi posándolos enriba la mesa l´estregal, con procuru, ensin romper el papel.. nun atina.
Amás de los xuguetes polos que nagua, tien una caxa de collores dientro d´un cabás.
Sos pas tan amirando, emociónense, so pá disimulando saca el pañuelu…
-¿Préstate Pin?- Dixo so ma.
Coles llárimes nos güeyos entra na cocina, ponse nes rodielles de so pá, Pepe  escuende´l pañuelu y llarimosos los tres, fácense un garapiellu.
-Ma, teo que dir al llavaderu, camúdome depués-, diz Pin..
Cuerre a tou meter..-¿onde vas Pin?- 
Pin asitia los camellos de los Reis nel nacimientu y vase, tien priesa, va pa misa…

Acabante comer ponse so  ma a fregar, l´agua la caldera ta ferviendo..-Pin, apúrrime los platos pal bañal-
-Vas quemate ma,.. comi enantes una rosquillina d´anís-
-Toma pá, una pa ti.. ¿o quies un figu pasu?.

XUAN MIYAR

 

Collaboración de Xuan Miyar: ‘La Seronda” y la “Pía”

Aniciamos una nueva estaya de publicaciones n'asturianu, dedicaes a la nuesa cultura y tradiciones. Cola collaboración de Xuan Miyar

LA SERONDA

Yá nun oimos grillar, nin vemos a les andarines esnalar.
¿Onde tan les caparines?
Falo d´esti tiempu, d´estos díes curtios, del pigazu y del vientu.
De la gueta, de la pía, del nordés, de la xelada y del tempranu atapecer.
De les esbilles, del pote, de fabada y de la fueyarasca.
Cayeren les ablanes, les nueces y les castañes.


Ye tiempu d´andeches, de sidra dulce, de magüestos, d´esfrutar  los collores  roxos, ocres, meriellos y verdes pola viesca y peles caleyes.
De pañar la mazana y del golor de  la magaya.

LA PÍA

Ensín echar el pigazu como ye costume, entamó dir a la pía, estos díes fai un nordés que de xuru baxó pal suelu toles castañes y val más dir a pañales, cuantayá que nagua perelles. Lleva un cestu de berdasques de vares de salgueru.
Caleya pal práu la castañalina, onde tolos años recueye castañes dende que yera neña, fai fríu, va abrigada enforma, pero ensín muncha gana. -Porque nun hai daquién les pañe, que si non, equí quedaben-  cavilga.


Ta xunto´l requexu, onde facía col so pá la cuerra, yera la que diba a buscales mentanto pasaba l´iviernu.
Nel requexu hai un xergón de fueyarasca y siéntase, alcuérdase dacuando yera moza echando-y un gabitu a so pá, afáyase nel sitiu.
Ta clisada cola cayida de la fueya, cómo la ximielga´l vientu. 
Dende ellí vese la llosa, nun hai gabielles, namás caballos pastiando, cuántu maíz coyeron perende...Cuántu esfrutaron coles esbilles, aconceyando peles cases dacuándo tocaba...

Les muyeres y los mozos esbillando, los homes enriestrando y los neños apurriéndo. Depués colgábense les riestres nel horru y recoyín la fueya.
Mientres, cuntábense cuentos, hestories y lleendes, tolos años yeren les mesmes, pidinles los neños.
Amás taba´l graciosu:, -¿piquen abro?-, -non, sal fuera, porcón-, diz  l´ama.
Que prestosa yera l´última esbilla, alcuérdase de la so,   como so ma facía la garulla: mazanes, castañes magustaes, nueces, carápanos, galletes de mantega y sidra del duernu.  Llueu xugaben a     l´alpargata.


Siente cayer una castaña, dalgo rebuye pela castañal, mira pa enriba, ellí ta´l esguil, mírense de regüeyu. Lloñe, óyese  la sirena de La Espuncia, fízose tardi. Torna seliquín, a pasu llentu. Al pasar pela cuesta nota´l  tastu de mazana mayada, Luterio apreta´l  llagar, güele a magaya.
-¿Ónde tubisti?- entrúga-y so fía,   -na castañalina-    -¿ú tan les castañes?-    -nun les había-
Hugo, - mánda-y un washaap a to pá-,  ta esmolíu, di-y que yá ta equí la to güela.
Siéntase na so siella......
-Güei nun hai esbilla-.... 
Ta la tele encendía col alderique, Sálvame, dando la llata.
-Tampocu hai garulla.....nin van xugar a l´alpargata-....

 

 

 

 

 

Entamaron la so nueva vida cargada de ilusiones e  inseguranza, amirando too lo que dexaron pel camín. Sos pas, aldees, sos collacios. Un reconocimientu pa toos éllos, con tol afectu……………

                                          

                                                            XUAN MIYAR: LA CARTA

Son les once, ye l´hora na que los martes y vienres vien la cartera tal como ye costume, Mel espera n´antoxana na so casa. Fai seis meses dende que-y dexaron l´última carta, tien vezu d´esperar sentáu nel picaderu, el picaderu de carbayu que fexo dacuándo yera mozu, yá nun-y da usu, namás qu´esperar el pasu les hores ehí sentáu, dando-y vueltes a la so cabeza, milenta  vegaes al rodiu lo mesmo, ta onde meyor s´afaya, nel so sitiu.

La carta´l so fíu ye lu que-y da la esperanza, so únicu fiu ye´l que-y mantién la cabeza ocupada.

Güei tampoco pasó la cartera, pasen dies y Mel ta esmoliu y acongoxáu.

-Vamos embarcar, pa dir  velu-, dixo Mel.

–Mel, anda pa dientro-  diz-y la so muyer.

-Entra pa l´estregal, vas garrar una pulmonía,  meyor te  poníes xunto´l  llar-…..

Mel ta nel so mundiu, calla y, arrastrando les madrenes ferráes con clavos entra pa casa.

 

Feli, la cartera, caleya pelos pueblos onde tien que dexar cartes, les sos caleyes estrémales enforma, conocedora de tolos regatos, piedres y tolos gatileros de los bichos qu´anden perende.

Cargada cola fardela de pelleyu prietu, onde guarda´l corréu.

Güei Feli antaína a facer el repartu peles aldees, tien priesa, amás, tien que llee-yos carta en casa Mel. La carta qu´esperen vien d´América, col papel finu y col  borde de collorinos.

 -Qu´allegranza voi da-yos….fai siete meses que-yos traxi l´última-.

Allantrones siéntese l´ecu les campanes n´aldea nel valle, mientres, pela barra, métese la borrina  y   tann….una campanada, depués de cuatro segundos, tann… repite la campana.

 -Paémeque toquen a fináu -….

 -nun vese la ría- paez qu´atapez, échase´l  mundiu enriba.

Llega a la quintana, saca la carta de la fardela, la fardela de pelleyu, mira pa l´antoxana, nadie ta nel picaderu…….

 

……………………que dexaron equí, tantu llevaron lloñe, un homenaxe pa los qu´equí tan, y que penaron la falta de los sos fíos, en silenciu.

 

 

                                                                                                                     Xuan Miyar